Από την Αναστασία Διαμαντάκου
Το παρόν άρθρο διερευνά τον μετασχηματισμό του εθελοντισμού στη σύγχρονη κοινωνία, με έμφαση στη σχέση της Gen Z με τις νέες, πιο ευέλικτες και βιωματικές μορφές κοινωνικής συμμετοχής. Μέσα από παραδείγματα δράσεων στην Ελλάδα και το εξωτερικό, εξετάζεται πώς η εθελοντική προσφορά μετακινείται από την παραδοσιακή φιλανθρωπία προς την οργανωμένη, θεματική και ουσιαστική συλλογική δράση.
Σε μια εποχή όπου η κοινωνική ευαισθησία μετριέται σε stories, hashtags και δημόσιες δηλώσεις συμπαράστασης, η σχέση της Gen Z με την εθελοντική δράση μοιάζει πιο σύνθετη από ποτέ. Η νέα γενιά δεν είναι αδιάφορη, αντιθέτως, μεγαλώνει μέσα σε ένα περιβάλλον αλλεπάλληλων κοινωνικών κρίσεων και συγχρόνως καλείται να διαχειριστεί οικονομική ανασφάλεια, ακαδημαϊκή πίεση, εργασιακή επισφάλεια και μια διαρκή ψηφιακή κόπωση που συχνά περιορίζει τον χρόνο και την αντοχή για συλλογική συμμετοχή. Έτσι, το ερώτημα δεν είναι αν οι νέοι ενδιαφέρονται για τα κοινά, αλλά αν οι παραδοσιακές μορφές εθελοντισμού μπορούν ακόμη να τους εμπνεύσουν. Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι η διάθεση για συμμετοχή παραμένει υπαρκτή, αλλά μετακινείται προς πιο ευέλικτες, θεματικές και ουσιαστικές δράσεις: Δράσεις με σαφή σκοπό, ορατό αποτέλεσμα και πραγματικό κοινωνικό αποτύπωμα. Ο εθελοντισμός, επομένως, δεν μπορεί πλέον να παρουσιάζεται απλώς ως μια «καλή πράξη». Για τη Gen Z, γίνεται ένας τρόπος να περάσει από την παθητική παρακολούθηση στην πράξη, από την ψηφιακή ευαισθητοποίηση στη φυσική παρουσία και από την ατομική ανησυχία στη συλλογική παρέμβαση.
“Πώς μοιάζει ο εθελοντισμός σήμερα: παραδείγματα δράσεων με ουσιαστικό κοινωνικό αντίκτυπο”
Ο εθελοντισμός δεν προσεγγίζεται αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα του αλτρουισμού. Για πολλούς νέους, η εθελοντική δράση αποτελεί έναν χώρο ουσιαστικής κοινωνικής εμπειρίας, όπου η προσφορά συνδέεται με την προσωπική εξέλιξη, τη συλλογικότητα και την ενεργό συμμετοχή στα κοινά. Μέσα από τον εθελοντισμό, οι νέοι αποκτούν οργανωτικές αλλά και επικοινωνιακές δεξιότητες. Μαθαίνουν να συνεργάζονται, να αναλαμβάνουν ευθύνη, να έρχονται σε επαφή με διαφορετικές κοινωνικές πραγματικότητες και να κατανοούν προβλήματα που συχνά παραμένουν αόρατα στην καθημερινότητα. Παράλληλα, η συμμετοχή σε εθελοντικές δράσεις μπορεί να ενισχύσει την αυτοπεποίθηση, την ενσυναίσθηση και το αίσθημα κοινωνικής χρησιμότητας. Σε μια περίοδο όπου η ατομική επιτυχία προβάλλεται συχνά ως μοναδικός στόχος, ο εθελοντισμός υπενθυμίζει την αξία της συνεργασίας και της κοινής ευθύνης. Όπως επισημαίνει ο Wilson (2012), η εθελοντική συμμετοχή λειτουργεί ως μηχανισμός κοινωνικοποίησης και ενδυνάμωσης, ενισχύοντας τόσο τις ατομικές δεξιότητες όσο και τη συμμετοχή των πολιτών στη δημόσια ζωή.
Στην Ελλάδα, οι εθελοντικές δράσεις που φαίνεται να αγγίζουν περισσότερο τους νέους είναι εκείνες που δεν μένουν σε μια γενική επίκληση της «προσφοράς», αλλά συνδέονται με άμεσες, ορατές και καθημερινές ανάγκες. Η διάσωση τροφίμων, για παράδειγμα, δεν είναι απλώς μια πράξη φιλανθρωπίας αλλά αποτελεί απάντηση στο ζήτημα της σπατάλης και της επισιτιστικής ανασφάλεια. Ο οργανισμός «Μπορούμε» δραστηριοποιείται ακριβώς σε αυτό το σημείο, συντονίζοντας την προσφορά περισσευούμενων τροφίμων προς ανθρώπους που τα έχουν ανάγκη, ενώ αντίστοιχες δράσεις, όπως η συλλογή φρούτων και λαχανικών από λαϊκές αγορές και η διάθεσή τους σε κοινωνικά παντοπωλεία, δείχνουν πώς μια απλή εθελοντική πράξη μπορεί να έχει άμεσο κοινωνικό αποτύπωμα (Μπορούμε,ΚΥΑΔΑ, 2023). Αντίστοιχα, οι Γιατροί του Κόσμου παρέχουν τη δυνατότητα συμμετοχής όχι μόνο σε δράσεις πεδίου, αλλά και στην υποστήριξη προγραμμάτων, στην οργάνωση ανθρωπιστικών παρεμβάσεων,. Στο ίδιο πλέγμα ανήκουν και οργανώσεις όπως ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός, ο οποίος διαθέτει 82 περιφερειακά τμήματα και 7.543 ενεργούς εθελοντές, αναπτύσσοντας ανθρωπιστική, κοινωνική και υποστηρικτική δράση σε όλη τη χώρα.
Επιπλέον, πρωτοβουλίες όπως το Wheeling2help και οι Backpack Brothers κινούνται σε αυτή ακριβώς τη λογική: Μετατρέπουν το ταξίδι, την περιπέτεια και την προσωπική εμπλοκή σε εθελοντική δράση, με projects που στοχεύουν στην ενίσχυση κοινοτήτων, ιδίως στην Αφρική, μέσα από δράσεις εκπαίδευσης, κοινωνικής υποστήριξης και τοπικής ενδυνάμωσης. Η αξία τέτοιων εγχειρημάτων δεν βρίσκεται μόνο στη βοήθεια που προσφέρουν, αλλά και στο ότι προτείνουν έναν διαφορετικό τρόπο συμμετοχής: λιγότερο απρόσωπο, περισσότερο εμπειρικό, με άμεση επαφή με τους ανθρώπους και τις ανάγκες τους.
Παράλληλα, αναδύονται και πιο μικρές, αστικές μορφές αλληλεγγύης, που δείχνουν ότι ο εθελοντισμός δεν χρειάζεται πάντα μεγάλη οργάνωση για να αποκτήσει κοινωνικό βάρος. Δράσεις όπως τα Pilates and Piano events του The Theory Project στον Νέο Κόσμο, όπου η άσκηση και η μουσική συνδέονται με τη συγκέντρωση χρημάτων για συλλογικές ανάγκες -στήριξη της κοινότητας των κατειλημμένων Προσφυγικών της Λεωφόρου Αλεξάνδρας ή βραδιές αλληλεγγύης προς τον παλαιστινιακό λαό- αποτυπώνουν μια πιο ευέλικτη και σύγχρονη μορφή εθελοντισμού. Εδώ η κοινωνική συμμετοχή δεν παρουσιάζεται ως ηρωική εξαίρεση, αλλά ως κάτι που μπορεί να ξεκινήσει από έναν χώρο καθημερινής συνάντησης: Ένα στούντιο, μια μουσική βραδιά, μια μικρή κοινότητα ανθρώπων που αποφασίζει να μετατρέψει την παρουσία της σε πράξη αλληλεγγύης.
“ Από τη ψηφιακή ευαισθητοποίηση στην κοινωνική δράση : Social Media ως υποκατάστατο συμμετοχής”
Τα social media άλλαξαν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο μιλάμε για την κοινωνική δράση. Μια εθελοντική πρωτοβουλία μπορεί σήμερα να γίνει γνωστή μέσα σε λίγες ώρες, να κινητοποιήσει ανθρώπους, να συγκεντρώσει πόρους, να δώσει ορατότητα σε ζητήματα που παλαιότερα θα έμεναν στο περιθώριο. Από αυτή την άποψη, η ψηφιακή επικοινωνία υπήρξε πολύτιμο εργαλείο για τον σύγχρονο εθελοντισμό. Έδωσε φωνή σε μικρές ομάδες, έκανε πιο άμεση την ενημέρωση και επέτρεψε σε κοινωνικές δράσεις να ξεπεράσουν τα στενά όρια μιας γειτονιάς ή μιας πόλης.
Όμως εδώ βρίσκεται και η μεγάλη αντίφαση. Η ίδια πλατφόρμα που μπορεί να οδηγήσει κάποιον σε μια δράση, μπορεί και να του δημιουργήσει την ψευδαίσθηση ότι έχει ήδη συμμετάσχει. Ένα story, ένα repost ή ένα hashtag συχνά λειτουργούν σαν υποκατάστατο κοινωνικής παρουσίας. Η ευαισθησία γίνεται εικόνα, η αλληλεγγύη γίνεται περιεχόμενο και η συμμετοχή μετριέται σε προβολές. Αυτό που στη διεθνή συζήτηση περιγράφεται ως performative activism δεν είναι απλώς μια «υπερβολή» των social media· είναι ο κίνδυνος να αντικατασταθεί η πράξη από τη δημόσια προβολή της πρόθεσης.
Γι’ αυτό και ο εθελοντισμός αποκτά σήμερα ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Όχι επειδή αρνείται την ψηφιακή εποχή, αλλά επειδή τη συμπληρώνει με κάτι που δεν μπορεί να παραχθεί από μια οθόνη: Φυσική παρουσία, συνέπεια, προσωπική ευθύνη και επαφή με την πραγματική ανάγκη. Η ψηφιακή ευαισθητοποίηση μπορεί να είναι η αρχή. Δεν μπορεί όμως να είναι το τέλος της κοινωνικής συμμετοχής.
“ Συμπέρασμα”
Είναι σημαντικό, βέβαια, να αναγνωριστεί ότι ο εθελοντισμός δεν μπορεί να υποκαταστήσει το κράτος ούτε να επιλύσει μόνος του βαθιά κοινωνικά προβλήματα. Η αντιμετώπιση των κοινωνικών ανισοτήτων, η προστασία των δικαιωμάτων και η παροχή βασικών κοινωνικών υπηρεσιών αποτελούν πρωτίστως ευθύνη των δημόσιων θεσμών. Ωστόσο, ο εθελοντισμός μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά, ενισχύοντας την κοινωνική συνοχή και καλλιεργώντας την κουλτούρα της συμμετοχής και της αλληλεγγύης.
Ο εθελοντισμός του 2026 δεν ταυτίζεται με τις μορφές προηγούμενων δεκαετιών.Έχει γίνει πιο ευέλικτος, πιο θεματικός και συχνά πιο άμεσος, ανταποκρινόμενος στις ανάγκες μιας κοινωνίας που μεταβάλλεται γρήγορα και μιας γενιάς που αναζητά συμμετοχή με ουσιαστικό περιεχόμενο. Παρά τις αλλαγές αυτές, ο πυρήνας του παραμένει σταθερός: Η ανάληψη ευθύνης απέναντι στον συνάνθρωπο και στην κοινότητα. Σε ένα κοινωνικό περιβάλλον όπου η ατομικότητα, η κόπωση και η αποστασιοποίηση αποδυναμώνουν τους συλλογικούς δεσμούς, ο εθελοντισμός υπενθυμίζει ότι η κοινωνική συνοχή δεν είναι δεδομένη, αλλά χτίζεται μέσα από πράξεις, σχέσεις εμπιστοσύνης και διαρκή παρουσία. Δεν υποκαθιστά τους θεσμούς ούτε αρκεί από μόνος του για να αντιμετωπίσει βαθιά κοινωνικά προβλήματα· μπορεί, όμως, να καλλιεργήσει την κουλτούρα συμμετοχής που κάθε δημοκρατική κοινωνία χρειάζεται για να παραμένει ζωντανή.
Βιβλιογραφία
- European Commission. (2024). Flash Eurobarometer: Youth and democracy. Publications Office of the European Union.
- Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών. (2025). Το προφίλ του εθελοντή στην Ελλάδα. Αθήνα: ΟΠΑ.
- Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. Simon & Schuster.
- Ίδρυμα Μποδοσάκη. (2024). Σχέδιο δράσης για την κοινωνία των πολιτών στην Ελλάδα. Αθήνα: Ίδρυμα Μποδοσάκη.
- United Nations Volunteers. (2024). State of the world’s volunteerism report 2024. United Nations Volunteers.
- Wilson, J. (2012). Volunteerism research: A review essay. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 41(2), 176–212.

