Από τη στεγαστική και εργασιακή επισφάλεια στη συλλογική διεκδίκηση: Η νεολαία απέναντι στις νέες κοινωνικές ανισότητες.
Από την Αναστασία Διαμαντάκου
Η σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα διαφαίνεται ζοφερή τόσο σε εθνικό όσο και σε υπερεθνικό επίπεδο, καθώς εκφράζει μία δομική αντίφαση ανάμεσα στη νομική κατοχύρωση θεμελιωδών κοινωνικών δικαιωμάτων και στη πραγματική δυνατότητα άσκησής τους από τους νέους. Το δικαίωμα σε αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης και στέγασης, ως πτυχή του κοινωνικού κράτους δικαίου, δοκιμάζεται από τη στεγαστική κρίση, την απορρύθμιση της αγοράς εργασίας και την εδραίωση επισφαλών μορφών απασχόλησης . Δημιουργείται έτσι αναπόφευκτα, ένα καθεστώς de facto άνισης μεταχείρισης των νέων και ως εκ τούτου η ανάγκη ενισχυμένης προστασίας και στοχευμένων παρεμβάσεων σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η στεγαστική κρίση απέναντι στη νεανική αυτονομία.
Το ζήτημα της στέγασης έχει αναδειχθεί σε κοινωνικό και πολιτικό διακύβευμα που καταλαμβάνει κεντρική θέση στο δημόσιο και πολιτικό διάλογο.«Λίγα δικαιώματα αποτυπώνουν τόσο καθαρά την ποιότητα της κοινωνικής μας οργάνωσης όσο το δικαίωμα στην κατοικία», κι όμως για χιλιάδες νέους στην Ελλάδα και την Ευρώπη, η κατοικία έχει πάψει προ πολλού να αποτελεί αυτονόητο θεμέλιο της ενήλικης ζωής.Η εκτόξευση των τιμών ακινήτων, η άνοδος των ενοικίων, η περιορισμένη προσφορά προσιτής κατοικίας και η χαμηλή μισθολογική κινητικότητα οδηγούν σε μια κατάσταση δομικής αποστέρησης. Για τη γενιά των νέων ενηλίκων, η πρόσβαση σε αυτόνομη κατοικία παύει να αποτελεί «φυσικό» στάδιο ζωής και μετατρέπεται σε δύσκολα προσβάσιμο στόχο.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο συσχετισμός της στεγαστικής κρίσης με την αύξηση των διαγενεακών ανισοτήτων, με την Ελλάδα να καταγράφει από τα υψηλότερα ποσοστά νέων που παραμένουν στο πατρικό σπίτι έως τα 29–34 έτη (Eurostat, 2024).
Ένας τέτοιος συσχετισμός είναι ιδιαίτερα ανησυχητικός, μιας και η μετατροπή του σε έναν στοχευμένο μηχανισμό αναπαραγωγής κοινωνικών ανισοτήτων- όπου οι ευκαιρίες δεν καθορίζονται από την ατομική προσπάθεια, αλλά την οικογενειακή αφετηρία – θα δημιουργούσε μία βαθύτερη θεσμική και κοινωνική ρωγμή.
Η ακρίβεια ως συμπληρωματικός παράγοντας κοινωνικής πίεσης.
Η στεγαστική κρίση ωστόσο, αλληλεπιδρά με ένα γενικότερο οικονομικό περιβάλλον που καθίσταται ολοένα και πιο δυσμενές για τους νέους. Στο σημείο αυτό, ιδιαίτερη σημασία αποκτά το ζήτημα της ακρίβειας, το οποίο εντείνει ακόμη περισσότερο τις υφιστάμενες ανισότητες.
Ο πληθωρισμός διαμορφώνει ένα νέο κοινωνικοοικονομικό καθεστώς για τους νέους: υψηλές δαπάνες για βασικά αγαθά, μειωμένη αγοραστική δύναμη και εργασιακή αστάθεια. Σύμφωνα με δεδομένα της Τράπεζας της Ελλάδος, οι τιμές αυξήθηκαν κατά 13,9% το 2023 και 8,7% το 2024, ενώ το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών αυξήθηκε κατά 8,1% και 5,6% αντίστοιχα.Η απόκλιση αυτή καταδεικνύει ότι η αύξηση των τιμών υπερβαίνει συστηματικά την αύξηση των εισοδημάτων, υπονομεύοντας την κοινωνική κινητικότητα των νέων και εγκλωβίζοντας τους σε συνθήκες διαρκούς πίεσης και οικονομικής εξάρτησης.
Η συμβολή του πληθωρισμού στη ζωή των νέων δεν είναι διόλου αμελητέα καθώς δεν επηρεάζει μόνο τις βραχυπρόθεσμες καταναλωτικές τους δυνατότητες, αλλά τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό της ζωής τους.
Η εργασιακή επισφάλεια στο επίκεντρο της νεανικής εμπειρίας.
Μέσα σε όλα τα ζητήματα που σκιαγραφούν το σύγχρονο κοινωνικό πλαίσιο, οι νέοι εγκλωβίζονται σε έναν ακόμα μηχανισμό αναστολής της ανέλιξης τους, καθώς εισέρχονται στην αγορά εργασίας μέσω προσωρινών συμβάσεων, μερικής απασχόλησης, κακοπληρωμένων πρακτικών και άτυπων μορφών εργασίας, οι οποίες σπανίως προσφέρουν σταθερό εισόδημα ή επαρκή κοινωνική προστασία. Η επαγγελματική διαδρομή χαρακτηρίζεται από εκτεταμένη γεωγραφική κινητικότητα, περιόδους εργασίας που εναλλάσσονται με περιόδους μη εργασίας, διαστήματα τυπικής απασχόλησης με άλλα άτυπης ή επισφαλούς απασχόλησης, αλλά και διαστήματα υβριδικών καταστάσεων (Πολυαπασχόληση, παράλληλη απασχόληση σε διαφορετικές θέσεις με διαφορετικά καθεστώτα εργασίας, ή απασχόληση παράλληλα με τη συμμετοχή σε κάποιο πρόγραμμα σπουδών).
Σε ενωσιακό επίπεδο φαίνεται να προωθείται το μοντέλο της “ευέλικτης απασχόλησης” ως στρατηγική καταπολέμησης της ανεργίας. Ωστόσο, στην πράξη, η ευελιξία αυτή συχνά μεταφράζεται σε χαμηλά αμειβόμενες και ασταθείς θέσεις εργασίας. Τα zero-hour contracts στην Ολλανδία, η ραγδαία επέκταση της gig economy στο Ηνωμένο Βασίλειο και τα μοντέλα low-pay flexible jobs που αρχικά συνδέθηκαν με τη Γερμανία δείχνουν ότι η εργασιακή ευελιξία, χωρίς επαρκή θεσμική προστασία, οδηγεί σε παρατεταμένη ανασφάλεια. Αν και κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, το ποσοστό ανεργίας των νέων (15–25 ετών) στην ΕΕ έφτασε στο 24,4% το 2013 και στα τέλη του 2024 είχε μειωθεί στο 15%, πρέπει να διευκρινιστεί ότι η βελτίωση αυτή αφορά κυρίως την ποσοτική ένταξη στην αγορά εργασίας και όχι την ποιότητα των προσφερόμενων θέσεων.
Η Ελλάδα παραμένει ουραγός, καταλαμβάνοντας σταθερά τις τελευταίες θέσεις σε σχετικούς δείκτες, με το 48% των Ελλήνων νέων να δηλώνουν ως πηγή εισοδήματός τους «οικονομική στήριξη από γονείς ή άλλους συγγενείς» ενώ το 41% των νέων να δηλώνει διατεθειμένο να μετακομίσει σε άλλη χώρα για να βρει δουλειά. Η αυξημένη διάθεση των νέων να μεταναστεύσουν προς άλλες χώρες πέραν της ενίσχυσης του φαινομένου “brain drain” που αποτελεί μόνιμη πληγή για την ελληνική κοινωνία, δείχνει ότι δεν πρόκειται απλώς για μια ατομική στρατηγική επιβίωσης ,αλλά για την εξωτερίκευση της βαθύτερης απογοήτευσης των νέων, λόγω της έλλειψης προοπτικής επαγγελματικής ανέλιξης στον εθνικό χώρο.
Αναζητώντας λύσεις μέσα από τη θεσμική και κοινωνική δράση.
Οι πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης για προσιτή στέγη είναι ποικίλες, με ενδεχόμενη σημαντική συμβολή, παρά τον επικουρικό τους χαρακτήρα, με το “European Affordable Housing Plan” να αποτυπώνει τη σταδιακή επανατοποθέτηση της στέγασης στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής κοινωνικής πολιτικής.
Όπως καταγράφηκε στην έρευνα του Eurocities,[Housing Monitor] η προσιτή και κοινωνική κατοικία αποτελεί πλέον κεντρική προτεραιότητα των περισσότερων τοπικών αυτοδιοικήσεων, που δοκιμάζουν παρεμβάσεις σε διαφορετικές κατευθύνσεις, ιδίως σε περιοχές που η τουριστικοποίηση εκτοπίζει τους πιο ευάλωτους κατοίκους, που δεν έχουν εναλλακτική στεγαστική λύση.Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι εκείνο των μικρών φθηνών ημιυπογείων και ισογείων διαμερισμάτων στο κέντρο της Αθήνας, που λειτουργούσαν ως κοινωνική κατοικία, και σταδιακά μετατρέπονται σε τουριστικά δωμάτια βραχυχρόνιας μίσθωσης.
Παράλληλα, σε ευρύτερο επίπεδο κοινωνικής πολιτικής η ΕΕ έχει θέσει στο “επίκεντρο” την στήριξη της νεολαίας, ιδίως στον τομέα της απασχόλησης. Η Εγγύηση για τους Νέους (Youth Guarantee), η οποία δημιουργήθηκε το 2013 και ενισχύθηκε το 2020 και μέχρι σήμερα έχει βοηθήσει 50 εκατομμύρια νέους, αποτελεί το βασικό πλαίσιο αντιμετώπισης της ανεργίας και της αδράνειας των νέων 15 – 29 ετών, προσφέροντας εντός σύντομου χρονικού διαστήματος δυνατότητες εργασίας, εκπαίδευσης ή κατάρτισης. Συμπληρωματικά προγράμματα όπως το ALMA(Active Labour Market Integration for Young People), και το Erasmus+ ενισχύουν τις δεξιότητες τους καθως και την κοινωνική κινητικότητα, μέσα από υποτροφίες για σπουδές και πρακτική άσκηση στο εξωτερικό, ανταλλαγές νέων, προγράμματα εθελοντισμού. Ιδίως το Erasmus+ λειτουργεί ως θεσμικό αντίβαρο στις ανισότητες πρόσβασης σε ποιοτική εκπαίδευση, επιδιώκοντας να μην περιορίζεται στους ήδη προνομιούχους, αλλά να λειτουργεί ως μέσο αναδιανομής ευκαιριών, συμβάλλοντας έτσι καθοριστικά στη συγκρότηση ενός πιο συνεκτικού και συμπεριληπτικού ευρωπαϊκού κοινωνικού ιστού.
Την ίδια στιγμή, οι νέοι αναδύονται στο προσκήνιο διεκδικώντας οι ίδιοι ουσιαστικό ρόλο στην αντιμετώπιση των κοινωνικών προκλήσεων. Σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο αναπτύσσουν νέες μορφές πολιτικής συμμετοχής και συλλογικής δράσης, διεκδικώντας μια κοινωνία περισσότερο δίκαιη, βιώσιμη και συμπεριληπτική. Η συμμετοχή τους δεν εκδηλώνεται αποκλειστικά μέσω των παραδοσιακών θεσμών, αλλά μέσα από ένα πολυφωνικό οικοσύστημα δράσεων, που εκτείνεται από τον ακτιβισμό έως τη δημιουργία κοινοτικών πρωτοβουλιών.
Συμπέρασμα
Η στεγαστική ανασφάλεια, η ακρίβεια και η επισφαλής εργασία δεν αποτελούν μεμονωμένα ή παροδικά φαινόμενα, αλλά αλληλένδετες όψεις μιας ευρύτερης κοινωνικής συνθήκης, που δοκιμάζει τη συνοχή των σύγχρονων κοινωνιών. Για τη νέα γενιά, τα φαινόμενα αυτά δεν συνιστούν απλώς οικονομικές δυσκολίες, αλλά παράγοντες που καθορίζουν τη δυνατότητα αυτονομίας, κοινωνικής ένταξης και ουσιαστικής συμμετοχής στο συλλογικό γίγνεσθαι. Υπό αυτές τις συνθήκες, καθίσταται αναγκαίο να ενστερνιστούμε τις δυσμενείς συνθήκες μέσα στις οποίες καλούνται σήμερα να ζήσουν, αλλά και να αντιληφθούμε ότι το «δριμύ κατηγορώ» που αρθρώνουν απέναντι σε μια κοινωνία, που αδυνατεί να τους προσφέρει σταθερότητα και προοπτική, δεν αποτελεί ένδειξη απομάκρυνσης ή αδιαφορίας, αλλά έκφραση βαθιάς απογοήτευσης και ταυτόχρονης αξίωσης δικαιοσύνης.
Βιβλιογραφία
- Μαλούτας, Θ. και Σιατίτσα, Δ. (2025) ‘Το στεγαστικό πρόβλημα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και την Ελλάδα: Βασικές συνιστώσες και πολιτικές αντιμετώπισης’, ΕΛΙΑΜΕΠ, 30/09/2025.
- Νικολαΐδης, Η. (2023) ‘Η στεγαστική πολιτική στην Ελλάδα και στην Ευρώπη’, διαΝΕΟσις, Απρίλιος 2023.
- Γεωργακόπουλος, Θ. (2017) ‘Ανεργία των νέων και διαγενεακές σχέσεις στην Ελλάδα’, διαΝΕΟσις, Ιούλιος 2017.
- Καραγεώργου, Α.Κ. και Γούσης, Κ. (2024) ‘Η επισφαλής εργασία ως «νέα κανονικότητα»: Μια συζήτηση με τον Γ. Τσιώλη για το νέο του βιβλίο’, Eteron – Ινστιτούτο για την Έρευνα και την Κοινωνική Αλλαγή, 06/03/2017.
- European Commission (n.d.) ‘Youth employment support’, Employment, Social Affairs and Inclusion (Directorate-General for Employment, Social Affairs and Inclusion).
- Eurostat (2024) Young people living with their parents – EU statistics.
- Τράπεζα της Ελλάδος (2025) Οικονομικές εξελίξεις και πληθωρισμός στην Ελλάδα. Αθήνα: Τράπεζα της Ελλάδος.
- Eurofound (2023) Young people and the cost-of-living crisis.Luxembourg: Publications Office of the European Union.
