Από την Μαρίνα Χατζηεφραιμιδου

Πώς τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η πολιτική χειραγώγηση και ο ψηφιακός γραμματισμός διαμορφώνουν τη σχέση των νέων με την αλήθεια — και τι μπορεί να κάνει η Ευρώπη.

 Ζούμε σε μια εποχή στην οποία η πληροφορία ταξιδεύει ταχύτερα από ποτέ, χωρίς όμως η ταχύτητα αυτή νασυνοδεύεται πάντοτε από ακρίβεια. Για τη γενιά που μεγάλωσε με το κινητό στο χέρι, η ενημέρωση συμβαίνει ολοένα και περισσότερο μέσα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης — εκεί όπου η είδηση συνυπάρχει με τη διαφήμιση, το meme και τη φήμη. Έτσι, το ερώτημα «ποιος ελέγχει την αλήθεια;» αποκτά νέα, επείγουσα σημασία. Το παρόν άρθρο εξετάζει πώς η παραπληροφόρηση εξαπλώνεται στο ψηφιακό περιβάλλον και πώς επηρεάζει τους νέους πολίτες,δίνοντας έμφαση στον ρόλο των πλατφορμών, στη χειραγώγηση της κοινής γνώμης, στη σημασία του ψηφιακού γραμματισμού και στις ευρωπαϊκές πολιτικές αντιμετώπισης. Σκοπός του είναι να αναδείξει ότι μια λειτουργική δημοκρατία προϋποθέτει νέους ενημερωμένους, κριτικά σκεπτόμενους και ανθεκτικούς απέναντι στο ψέμα.

Πέρα από τον όρο «fake news»

Παρότι ο όρος «fake news» έχει κυριαρχήσει στον δημόσιο λόγο, αρκετοί ερευνητές τον θεωρούν ανακριβή και παραπλανητικό. Οι Wardle και Derakhshan (2017) προτείνουν αντ’ αυτού την έννοια της «διαταραχής της πληροφορίας» (information disorder), διακρίνοντας τρεις κατηγορίες: την εσφαλμένη πληροφόρηση (misinformation),όπου η ψευδής πληροφορία διαδίδεται χωρίς πρόθεση βλάβης· την παραπληροφόρηση (disinformation), όπου το ψέμα κατασκευάζεται και διαδίδεται σκόπιμα για να βλάψει· και την κακόβουλη πληροφόρηση (malinformation), όπουαληθινά στοιχεία χρησιμοποιούνται για να προκαλέσουν ζημιά. Η ίδια μελέτη περιγράφει τρεις φάσεις του φαινομένου —δημιουργία, παραγωγή και διάδοση—υπενθυμίζοντας ότι η αλήθεια σπάνια χάνεται σε ένα μόνο βήμα. Αυτή η εννοιολογική ακρίβεια δεν είναι απλή ακαδημαϊκή λεπτομέρεια: καθορίζει το πώς κατανοούμε και, τελικά, πώς αντιμετωπίζουμε το πρόβλημα.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως νέο «κατώφλι» της ενημέρωσης

Η στροφή των νέων προς τις πλατφόρμες είναι σήμερα μετρήσιμη. Σύμφωνα με το Digital News Report του Reuters Institute (2025), περίπου το 44% των ατόμων ηλικίας 18–24 ετών δηλώνει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως κύρια πηγή ενημέρωσης, ενώ η κατανάλωση ειδήσεων σε μορφή βίντεο αυξήθηκε από 52% το 2020 σε 65% το 2025. Τηνεπόμενη χρονιά, η ίδια έρευνα (Reuters Institute, 2026) κατέγραψε ότι για πρώτη φορά τα κοινωνικά δίκτυα και οιπλατφόρμες βίντεο ξεπέρασαν κατά μέσο όρο τόσο την τηλεόραση όσο και τις ιστοσελίδες ειδήσεων ως πηγή ενημέρωσης, με την ανησυχία για τις ψευδείς ειδήσεις να ανέρχεται στο 62% των ερωτηθέντων παγκοσμίως. Στην Ελλάδα, μάλιστα, η εμπιστοσύνη στις ειδήσεις παραμένει από τις χαμηλότερες στην Ευρώπη (Reuters Institute, 2025).Το πρόβλημα, ωστόσο, δεν είναι μόνο ποσοτικό. Οι αλγόριθμοι των πλατφορμών ευνοούν το περιεχόμενο που προκαλεί έντονες αντιδράσεις και όχι κατ’ ανάγκη εκείνο που είναι ακριβές, ενισχύοντας τους «θαλάμους αντήχησης». Όπως επισημαίνουν οι Παπαντζίκου και Βάσια (2021), οι πλατφόρμες λειτουργούν πλέον ως ρυθμιστές της πύλης (gatekeepers) της ενημέρωσης, χωρίς όμως να υπάγονται στους ίδιους εθνικούς κανόνες με τα παραδοσιακά μέσα.

Όταν το ψέμα γίνεται εργαλείο εξουσίας

Η παραπληροφόρηση δεν είναι πάντα προϊόν τύχης· συχνά αποτελεί οργανωμένη στρατηγική. Η έρευνα των Bradshaw, Bailey και Howard (2021) του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης τεκμηρίωσε οργανωμένες εκστρατείες χειραγώγησης σε περισσότερες από 70 χώρες, όπου κυβερνήσεις και πολιτικά κόμματα αξιοποιούν «στρατούς» ψηφιακών δρώντων για να διαμορφώσουν την κοινή γνώμη. Σύμφωνα με την ίδια μελέτη, η «υπολογιστική προπαγάνδα» χρησιμοποιείται ώστε να κατασταλούν θεμελιώδη δικαιώματα, να απαξιωθούν πολιτικοί αντίπαλοι και να «πνιγούν» οι αντίθετες φωνές. Οι νέοι, ως οι πιο ενεργοί χρήστες των πλατφορμών, βρίσκονται συχνά στο επίκεντρο τέτοιων εκστρατειών, ιδίως σε προεκλογικές περιόδους, όταν παραπλανητικά βίντεο και στοχευμένες διαφημίσεις μπορούν να επηρεάσουν τη στάση τους προτού καν σχηματίσουν ολοκληρωμένη άποψη.

Ο ψηφιακός γραμματισμός ως ασπίδα

Απέναντι σε αυτό το τοπίο, το πιο ισχυρό εργαλείο δεν είναι η λογοκρισία αλλά η εκπαίδευση. Ο γραμματισμός στα μέσα και στην πληροφορία (media and information literacy) αναγνωρίζεται διεθνώς ως κεντρικός πυλώνας ανθεκτικότητας: το εγχειρίδιο των Ireton και Posetti (2018), που εκπονήθηκε για λογαριασμό της UNESCO,προσφέρει ένα πρότυπο πρόγραμμα σπουδών το οποίο εκπαιδεύει νέους και δημοσιογράφους να επαληθεύουν και να αξιολογούν κριτικά το περιεχόμενο. Στην ελληνική πραγματικότητα, πρωτοβουλίες όπως το ευρωπαϊκό έργο MILES του ΚΜΟΠ (KMOP,2025) εξοικειώνουν εκπαιδευτικούς και μαθητές με τη διαχείριση της παραπληροφόρησης, ενώ πιλοτικά προγράμματα ειδησεογραφικής παιδείας εισάγονται σταδιακά στα σχολεία. Το ζητούμενο δεν είναι να υπαγορεύσουμε στους νέους τι να σκέφτονται, αλλά να τους δώσουμε τα εργαλεία για να ρωτούν «ποιος το λέει, με ποια στοιχεία και γιατί;» προτού πατήσουν το κουμπί της κοινοποίησης.

Η ευρωπαϊκή απάντηση

Σε θεσμικό επίπεδο, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επιχειρήσει να θέσει κανόνες. Ο Κώδικας Δεοντολογίας για τηνΠαραπληροφόρηση, που θεσπίστηκε το 2018 και ενισχύθηκε σημαντικά το 2022, αποτελεί ένα πρωτοποριακό, αυτορρυθμιστικό πλαίσιο δεσμεύσεων για τις μεγάλες διαδικτυακές πλατφόρμες (European Commission, 2022). Τον Φεβρουάριο του 2025, ο Κώδικας ενσωματώθηκε στο πλαίσιο της Πράξης για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act), αποκτώντας ισχυρότερο θεσμικό βάρος (European Commission, 2025). Ωστόσο, οι κανόνες από μόνοι τους δεν αρκούν. Η αξιολόγηση του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Ψηφιακών Μέσων (European Digital MediaObservatory, 2025) διαπίστωσε ότι οι προσπάθειες των πλατφορμών παραμένουν περιορισμένες, ασυνεπείς και συχνά συμβολικές — μια υπενθύμιση ότι η θεσμική βούληση οφείλει να συνοδεύεται από ουσιαστική εφαρμογή και λογοδοσία.

Συμπεράσματα

Η μάχη για την αλήθεια στην ψηφιακή εποχή δεν κερδίζεται από έναν μόνο παράγοντα. Απαιτεί τη συνέργεια τριών δυνάμεων: πλατφορμών που θα αναλάβουν την ευθύνη τους, θεσμών που θα επιβάλλουν διαφάνεια και λογοδοσία, και—κυρίως— πολιτών εξοπλισμένων με κριτική σκέψη. Για τους νέους, το διακύβευμα είναι διπλό: είναι ταυτόχρονα οι πιο εκτεθειμένοι στην παραπληροφόρηση και οι πιο ικανοί να την αντιμετωπίσουν, εφόσον αποκτήσουν τα κατάλληλαεργαλεία. Η απάντηση στο ερώτημα «ποιος ελέγχει την αλήθεια;» δεν μπορεί να είναι ένας αλγόριθμος ή μια κυβέρνηση· οφείλει να είναι μια κοινωνία ενημερωμένων ανθρώπων. Επενδύοντας στον ψηφιακό γραμματισμό, δεν προστατεύουμε απλώς τους νέους — θωρακίζουμε την ίδια τη δημοκρατία.

Βιβλιογραφία

Bradshaw, S., Bailey, H. and Howard, P.N. (2021) Industrialized Disinformation: 2020 Global Inventory of OrganizedSocial Media Manipulation. Oxford: Programme on Democracy        and             Technology,  University     of         Oxford.            https://demtech.oii.ox.ac.uk/wp-content/uploads/sites/12/2021/01/CyberTroop- Report-2020-v.2.pdf 

European Commission (2022) The 2022 Code of Practice on Disinformation: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/code-practice-disinformation

European Commission (2025) The Code of Conduct on Disinformation: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/code-conduct-disinformation

European Digital Media Observatory (2025) Implementing the EU Code of Practice on Disinformation: An Evaluation of VLOPSE Compliance and Effectiveness (January–June 2024) :https://edmo.eu/publications/implementing-the-eu-code-of-practice-on-disinformation-an-evaluation-of-vlopse-compliance-and-effectiveness-jan-jun-2024/

Ireton, C. and Posetti, J. (eds.) (2018) Journalism, ‘Fake News’ and Disinformation: Handbook for Journalism Education and Training. Paris: UNESCO: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000265552

KMOP (2025) Ψευδείς ειδήσεις, παραπληροφόρηση και ρητορική μίσους στον ψηφιακό κόσμο. Available at: https://www.kmop.gr/news-psevdeis-eidiseis-parapliroforisi-kai-ritoriki-misous-ston-psifiako-kosmo/

Reuters Institute for the Study of Journalism (2025) Digital News Report 2025. Oxford: Reuters Institute for the Study of Journalism. https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/digital-news-report/2025

Reuters Institute for the Study of Journalism (2026) Digital News Report 2026: Overview and Key Findings. Oxford:Reuters Institute for the Study of Journalism. https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/digital-news-report/2026/dnr-executive-summary 

Wardle, C. and Derakhshan, H. (2017) Information Disorder: Toward an Interdisciplinary Framework for Researchand Policy Making. Strasbourg: Council of Europe  https://edoc.coe.int/en/media/7495-information-disorder-toward-an-interdisciplinary-framework-for-research-and-policy-making.html

Παπαντζίκου, Ζ. και Βάσια, Α. (2021) ‘Παραπληροφόρηση στο διαδίκτυο – Fake news: Διάδοση και Αντιμετώπιση’, Επιθεώρηση Δικαίου Πληροφορικής, 2. https://ejournals.lib.auth.gr/infolawj/article/view/8456