Από την Μαρία-Ευαγγελία Αρεβύθη

Το γεγονός ότι η δημοκρατία στην Ελλάδα σήμερα βρίσκεται σε μία περίοδο αναστοχασμού και ανανέωσης, αποτελεί πλέον κοινό αποδεκτό. Η σχέση των νέων με την πολιτική μοιάζει πράγματι αντιφατική. Από τη μία, τα ποσοστά αποχής από τις εκλογές αυξάνονται σταθερά, ενώ, από την άλλη, οι νέοι επιλέγουν μία ενεργό συμμετοχή σε κοινωνικά κινήματα, πρωτοβουλίες αλληλεγγύης, Μη Κυβερνητικές οργανώσεις (ΜΚΟ), ακόμη και διαδικτυακές εκστρατείες. Η μετάβαση αυτή θα έλεγε κανείς ότι φανερώνει, όχι μία απομάκρυνση από την δημοκρατία αλλά έναν ολοκαίνουριο τρόπο κατανόησης της ύψιστης αρχής. Το άρθρο αυτό πρόκειται να διερευνήσει τον τρόπο που η νεολαία στην Ελλάδα τείνει να επαναπροσδιορίσει την πολιτική συμμετοχή, επιλέγοντας μορφές δράσης που ανταποκρίνονται τόσο στις αξίες, τις ανάγκες και τα μέσα της σύγχρονης ψηφιακής πολιτικής. 

Η αποχή ως ένδειξη αποστασιοποίησης και όχι αδιαφορίας

Η αποχή των νέων από τις εκλογές έχει αποτελέσει αντικείμενο έντονης συζήτησης στα πλαίσια του κοινωνικού και πολιτικού λόγου. Όπως επιβεβαιώνει και το Ινστιτούτο Δημοκρατίας (2023), πάνω από το 45% των ψηφοφόρων κάτω των 30 ετών δεν συμμετείχε στις τελευταίες εθνικές εκλογές. Αν και συνήθως την ερμηνεύουμε ως αδιαφορία, η αποχή συχνά εκφράζει δυσπιστία απέναντι στα κόμματα και τους θεσμούς, που θεωρούνται ανεπαρκείς να εκπροσωπήσουν τις ανάγκες της νέας γενιάς. Άρα, οι νέοι δεν απορρίπτουν την πολιτική ως έννοια αυτή καθαυτή, αλλά τις παλιές μορφές της. 

Η αποστασιοποίηση, επομένως, δεν σημαίνει απαραίτητα αποχή από την δημόσια ζωή, αλλά η στροφή προς νέες εναλλακτικές μορφές συμμετοχής μαρτυρά μια πιο κριτική, σύγχρονη και, για κάποιους, ώριμη σχέση με τη δημοκρατία. 

Από το κόμμα στην κοινότητα: νέες μορφές συμμετοχής

Η έννοια του πολιτικού μεταβάλλεται και επαναπροσδιορίζεται σημαντικά από την ελληνική νεολαία. Ο δημόσιος διάλογος μεταφέρεται από τα κόμματα στις κοινότητες, τα κοινωνικά δίκτυα και τις ΜΚΟ. Κινήματα μάλιστα όπως το Fridays for  Future, το MeToo και το Black Lives Matter, καθώς και ελληνικές πρωτοβουλίες όπως το «Χωρίς Μεσάζοντες» ή η «Αλληλεγγύη για όλους», αποδεικνύουν την νεανική προτίμηση απέναντι σε οριζόντια, συμμετοχικά σχήματα έναντι των ιεραρχικών δομών, όπως αυτών που φανερώνονται εσωκομματικά. 

Η ψηφιοποίηση και η εντατικοποίηση των ψηφιακών πλατφορμών στην καθημερινότητα παίζουν επίσης καθοριστικό ρόλο στην παραδοχή της νέας δημοκρατικής πραγματικότητας. Μέσα από το Χ, το Instagram ή το TikTok, οι νέοι εκφράζουν απόψεις, κινητοποιούν κοινότητες και διαμορφώνουν πραγματικές δημόσιες συζητήσεις. Η «ψηφιακή ακτιβιστική κουλτούρα» προσφέρει τον απαραίτητο χώρο για πολιτική έκφραση, πέρα των παραδοσιακών θεσμών, διαμορφώνοντας νέα σύμβολα συλλογικότητας, όπως τα hashtags που κατέχουν πλέον πρωταρχική θέση και τείνουν να δημιουργήσουν έναν νέο τρόπο δημιουργίας ορολογιών, τείνοντας σε νέες ιδεολογικές προσεγγίσεις και αναστοχασμούς. (Jenkins, 2020)

Πολιτειότητα στην πράξη: τα κοινωνικά δρώμενα ως πολιτική στάση

Σύμφωνα με την έκθεση της Ευρωπαικής Επιτροπής του 2022 (European Commission, 2022) η συμμετοχή των νέων σε εθελοντικές και μη κυβερνητικές οργανώσεις αυξήθηκε στην Ελλάδα κατά το ηχηρό ποσοστό του 35%, μόλις την τελευταία πενταετία. Αυτή η μετατόπιση δεν φανερώνει μόνο την πρακτική διάσταση που αποκτά η πολιτειότητα σήμερα, αλλά αποδεικνύει έμπρακτα ότι η πολιτική επιδίωξη της νέας γενιάς δεν περιορίζεται στην ψήφο, αλλά εκφράζεται από την πράξη και το αίσθημα της συλλογικής ευθύνης. 

Στην προσπάθεια τους οι νέοι να βρουν το νόημα και το αποτέλεσμα που αναζητούν, συνδέουν την συμμετοχή με μία νέα προσέγγιση για τη Δημοκρατία, που λειτουργεί «από κάτω προς τα πάνω». Αυτό επιτυγχάνεται, παραδείγματος χάρη, μέσω οργανωμένων παραδειγμάτων από περιβαλλοντικές καμπάνιες, κοινωνικά παντοπωλεία ή δρασεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα. (Inglehart and Welzel, 2005)

Η νέα γενιά έχει αξίες, δεν αδιαφορεί

Οι νεότερες γενιές χαρακτηρίζονται σημαντικά από μία ευαισθησία απέναντι σε ζητήματα ισότητας, βιωσιμότητας και διαφάνειας. Όπως αναφέρει και ο OECD (2023), παρά την απογοήτευση της από τα κόμματα αυτή η γενιά διατηρεί υψηλά επίπεδα ενδιαφέροντος για τη δημοκρατία ως αξία. Η κοινωνική δικαιοσύνη, η προστασία του περιβάλλοντος και η τεχνολογική ηθική αποτελούν τους κεντρικούς άξονες και παραδοχές της πολιτικής τους σκέψης. Οι νέοι επομένως στην Ελλάδα συμμετέχουν όλο και περισσότερο σε διακρατικά δίκτυα, συνδέοντας την τοπική δραστηριοποίηση με παγκόσμιες διεκδικήσεις. Κάπως έτσι, διαμορφώνεται μία νέου είδους πολιτική ταυτότητα, παγκοσμιοποιημένη, δικτυωμένη και αξιακά προσανατολισμένη, υπερβαίνοντας τα διακρατικά σύνορα της παραδοσιακής δημοκρατίας. 

Συμπέρασμα 

Συμπερασματικά, λοιπόν, η δημοκρατία στην Ελλάδα δεν συρρικνώνεται, αλλά μεταμορφώνεται. Οι νέοι δεν στρέφονται απέναντι ή απορρίπτουν την πολιτική, απλώς την μεταφέρουν εκεί που βρίσκουν, υποκειμενικά, το νόημα της: στους δρόμους, τα κοινωνικά δίκτυα, στις κοινότητες που ανήκουν ή που θα ήθελαν να ανήκουν μία μέρα. Η ενεργός πολιτειότητα πλέον έχει σύγχρονη εκδοχή, και είναι επιφορτισμένη με συλλογική δράση, ψηφιακά συστήματα και βιωματισμό. 

Η πρόκληση επομένως για το πολιτικό σύστημα και τους θεσμούς του είναι να αναγνωρίσει τη νέα πραγματικότητα και δυναμική που ανακύπτει και να αναπτύξει θεσμικά όργανα που θα συνομιλούν άμεσα και ουσιαστικά με τις αξίες και τις ανάγκες της νεολαίας. Μία δημοκρατία μεταβατική, που δεν φοβάται την αλλαγή αλλά είναι πρόθυμη να την αγκαλιάσει, μπορεί να γίνει ξανά εξαιρετικά ελκυστική, όχι μόνο ως θεσμός, αλλά ως βίωμα και τρόπος ζωής. 

Βιβλιογραφία

• Dalton, R. (2017). «The Participation Gap: Social Status and Political Inequality». Oxford University Press.
• European Commission. (2022). «Youth in Europe: Civic and Political Participation Report». Brussels: European Commission.
• Gerbaudo, P. (2021). «The Digital Party: Political Organisation and Online Democracy». Pluto Press.
• Inglehart, R. & Welzel, C. (2005). «Modernization, Cultural Change, and Democracy». Cambridge University Press.
• Institute of Democracy. (2023). «Youth and Electoral Participation in Greece». Athens: Institute of Democracy.
• Jenkins, H. (2020). «Participatory Culture in a Networked Era». Polity Press.
• OECD. (2023). «Civic Engagement and Youth Attitudes Towards Democracy». Paris: OECD Publishing.